Doanh nghiệp xuất khẩu lo rủi ro trước xung đột tại Trung Đông

Xung đột Trung Đông leo thang khiến nhiều doanh nghiệp xuất khẩu lo đứt gãy chuỗi cung ứng, cước vận tải tăng vọt và rủi ro hỏng nông sản tươi.

Ngày 28/2, Mỹ và Israel tập kích Iran khiến lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei thiệt mạng. Iran đã nhanh chóng mở chiến dịch đáp trả nhằm vào lãnh thổ Israel, cũng như hàng loạt căn cứ Mỹ tại các nước Trung Đông. Theo giới phân tích, diễn biến này có thể gây gián đoạn chuỗi cung ứng, rủi ro cho giao thương toàn cầu.

Công ty cổ phần Hoàng Sơn 1 (Đồng Nai) đang có một số container hạt điều trên đường vận chuyển sang Trung Đông. Ông Tạ Quang Huyên, Tổng giám đốc Hoàng Sơn 1 cho biết đến nay việc giao hàng của doanh nghiệp chưa bị ảnh hưởng, nhưng họ vẫn bám sát tình hình đề phòng rủi ro.

Theo ông, Việt Nam đang xuất khẩu lượng lớn hạt điều sang Jordan, Israel, Thổ Nhĩ Kỳ, trong khi Iran, UAE nhập ít hơn. Phần lớn hợp đồng xuất khẩu của công ty sang khu vực Trung Đông được thực hiện theo điều kiện FOB. Tức là, doanh nghiệp giao hàng tại cảng và nhận thanh toán khi hoàn tất bộ chứng từ. Đối tác chịu trách nhiệm thuê tàu, trả cước vận chuyển nên rủi ro đội chi phí vận tải thuộc về họ.

Cũng chung tâm lý thận trọng, ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Vina T&T Group, cho biết doanh nghiệp chưa nhận được thông báo thay đổi cước phí hay lịch trình tàu. Hoạt động xuất khẩu vẫn diễn ra bình thường, song công ty quyết định tạm ngưng các đơn hàng chưa khởi hành để theo dõi, đánh giá mức độ leo thang chiến sự.

Container hàng hóa tại cảng Cát Lái chiều 4/2. Ảnh: Thanh Tùng

Ông Phạm Quang Anh, nhà sáng lập kiêm CEO Công ty may mặc Dony, cho biết trong cuộc họp trực tuyến với khách hàng Jordan chiều 2/3, họ thống nhất đẩy nhanh tiến độ giao nốt container còn lại trong lô hàng đã đặt.

Theo kế hoạch ban đầu, đơn sẽ được giao trong 14 ngày tới. Tuy nhiên, phía đối tác đề nghị rút ngắn xuống còn khoảng một tuần, nhằm tranh thủ thời điểm giá cước tàu trên tuyến qua Biển Đỏ chưa tăng mạnh.

"Chúng tôi thống nhất sẽ giao hàng sớm nhất có thể và tạm thời chưa bàn đến các đơn mới. Đây là khách hàng đã hợp tác nhiều năm, họ trấn an rằng vẫn đảm bảo thanh toán đầy đủ và tiếp tục đặt hàng thời gian tới", ông Quang Anh nói.

Hàng Việt xuất sang khu vực Trung Đông chủ yếu bằng đường biển, đi qua hành lang Suez - Biển Đỏ. Đây là tuyến hàng hải huyết mạch nối châu Á với châu Âu và Trung Đông. Trường hợp rủi ro tại Biển Đỏ gia tăng khi xung đột quân sự tại Iran kéo dài, ông Tạ Quang Huyên cho rằng các hãng tàu phải chuyển hướng hải trình vòng qua mũi Hảo Vọng (Nam Phi). Thời gian vận chuyển hàng theo tuyến này có thể dài thêm 8-10 ngày, thậm chí nửa tháng. Khi đó, giá cước và phụ phí bảo hiểm sẽ tăng.

Theo CEO Hoàng Sơn 1, cước tàu biển có thể tăng 20-30%, nếu tính trên tổng giá trị đơn hàng, chi phí đội lên thực tế chỉ khoảng 1-2%, tối đa 3%. "Chi phí logistics với các đơn hàng sang Trung Đông chiếm khoảng 10-20% giá thành, nên biến động cước chưa tạo áp lực quá lớn", ông thông tin.

Trong khi đó, ông Tùng dự báo thời gian vận chuyển sẽ tăng đáng kể, tương tự giai đoạn căng thẳng Biển Đỏ trước đây. Khi đó, hải trình có thể kéo dài thêm hơn 10 ngày (nhất là tuyến đi bờ Đông Mỹ), đẩy chi phí tăng khoảng 10%.

Bên cạnh đó, hiện một lượng lớn mặt hàng điện tử, dệt may, da giày từ Việt Nam sang châu Âu được vận chuyển qua các hãng bay Trung Đông. Việc khu vực này đóng cửa không phận, theo ông Tony Anh, Phó tổng giám đốc Tập đoàn ITL (một doanh nghiệp trong lĩnh vực logistics), buộc máy bay phải đi đường vòng, kéo dài thời gian và làm giảm tải trọng.

Chưa kể, các chuyến từ Bắc Á đi châu Âu vốn đang phải bay vòng, tránh không phận Nga do xung đột tại Ukraine, giờ càng thêm khó khăn khi mất thêm thời gian vận chuyển và hạn chế về tải trọng. Đại diện ITL lưu ý các doanh nghiệp cần chủ động tìm phương thức vận tải thay thế, như thuê bao nguyên chuyến (charter) hoặc tìm điểm trung chuyển khác ngoài Trung Đông khi xuất khẩu hàng sau EU.

Ngoài rủi ro logistics, điều các doanh nghiệp lo ngại là nguy cơ thiếu container rỗng, nông sản tươi bị hỏng khi thời gian tàu quay vòng kéo dài.

Ông Tạ Quang Huyên lo ngại nếu hải trình bị gián đoạn, container rỗng trở lại chậm sẽ ảnh hưởng tới kế hoạch nhập khẩu điều thô từ Tây Phi như Ghana và Bờ Biển Ngà. Công ty Hoàng Sơn 1 hiện phụ thuộc nhiều vào nguồn nguyên liệu này để sản xuất mùa vụ mới.

"Chúng tôi vẫn duy trì giao dịch với khách hàng lâu năm tại Israel, Jordan và Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất, nhập nguyên liệu và giao nhận nếu hãng tàu đổi tuyến", ông nói.

Với Vina T&T, ông Nguyễn Đình Tùng nói điều đáng lo hơn là rủi ro thời hạn bảo quản của nông sản tươi. Thông thường, thời gian bảo quản tối đa với trái nhãn tươi là 45 ngày, bưởi và dừa khoảng 70 ngày, và 35 ngày với thanh long, xoài.

"Việc kéo dài hải trình ảnh chất lượng nhiều loại trái cây tươi có thời hạn bảo quản ngắn, buộc doanh nghiệp cân nhắc lại cơ cấu sản phẩm xuất khẩu", ông Tùng chia sẻ.

Vị trí eo biển Hormuz và các quốc gia xung quanh. Đồ họa: NASA

Trung Đông là thị trường được các doanh nghiệp Việt mở rộng xuất khẩu vài năm trở lại đây, bên cạnh các đối tác thương mại truyền thống. Trong đó, UAE, Saudi Arabia và Israel là những thị trường trọng điểm của hàng Việt tại khu vực. Theo số liệu của Bộ Công Thương, năm ngoái, gần 6 tỷ USD hàng Việt được xuất sang UAE, trong khi Saudi Arabia là 2 tỷ USD và Israel hơn 865 triệu USD.

Ở góc độ vĩ mô, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) nhìn nhận các đợt tấn công quân sự tại Iran gây bất ổn, rủi ro cao với vận tải, giao thương quốc tế và chuỗi cung ứng toàn cầu. Cơ quan này dự báo giá các mặt hàng tiêu dùng, nhiên liệu, dầu sẽ tăng thời gian tới.

Đại diện Cục Xuất nhập khẩu phân tích, giá nhiên liệu tăng sẽ đẩy cước vận tải biển, vận tải hàng hóa đường không tăng theo. Đồng thời, việc nhiều quốc gia khu vực Trung Đông hạn chế hoặc đóng cửa không phận do an ninh chiến sự buộc các chuyến bay chở hàng phải chuyển hướng, kéo dài thời gian bay và gây tăng chi phí logistics.

Vận chuyển hàng bằng đường biển qua eo biển Hormuz cũng gần như đình trệ sau các cuộc không kích nhằm vào Iran của Mỹ và Israel. Iran cảnh báo các tàu thuyền rằng việc đi qua Hormuz hiện không an toàn, buộc các hãng tàu phải tránh xa vùng chiến sự hoặc thay đổi lộ trình, gây tăng thời gian vận chuyển và chi phí nhiên liệu đáng kể.

"Việc này tác động tiêu cực gián tiếp, đa chiều đến hoạt động sản xuất, xuất nhập khẩu của Việt Nam, cũng như khu vực Trung Đông", Cục Xuất nhập khẩu nêu.

Tại công văn ngày 1/3, Cục Xuất nhập khẩu khuyến nghị các hiệp hội, doanh nghiệp theo dõi sát diễn biến, chủ động phương án ứng phó trước nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng và vận tải quốc tế. "Doanh nghiệp cần đa dạng hóa thị trường, nguồn cung, và đặc biệt chú trọng các điều khoản về vận chuyển, bảo hiểm, bất khả kháng trong hợp đồng để hạn chế rủi ro", Cục lưu ý.

Ở khía cạnh này, CEO Vina T&T cũng lo ngại sức mua tại các thị trường khu vực Trung Đông bị ảnh hưởng do người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu. Dubai hiện là cửa ngõ trung chuyển chính sang các nước Trung Đông. Sau các đợt tập kích của Iran, đường phố Dubai vắng bóng người, cao tốc thưa thớt xe cộ và bầu trời không còn máy bay liên tục cất hạ cánh do xung đột khu vực.

Dù tỷ trọng xuất khẩu trái cây tươi vào khu vực này của Vina T&T chưa lớn, ông Tùng cho rằng nếu chiến sự lan rộng, hoạt động kinh doanh chắc chắn sẽ chịu tác động rõ rệt.

CEO Dony Phạm Quang Anh nói doanh nghiệp đã trải qua 4 năm làm quen với môi trường bất ổn địa chính trị, với hàng loạt cuộc xung đột liên tiếp diễn ra.

"Chúng tôi đã dần quen với biến động, tập trung vào sản xuất - kinh doanh, chăm sóc đơn hàng và khách hàng hiện hữu. Kinh nghiệm của tôi là lập kế hoạch ngắn hạn nhưng chắc chắn, hạn chế đầu tư lớn thời điểm này", ông nói.

Thi Hà - Phương Dung - Viễn Thông